Lęk u dzieci i młodzieży – jak go rozpoznać i wspierać dziecko?

Lęk to jeden z najczęściej występujących problemów emocjonalnych u dzieci i młodzieży. Warto zaznaczyć, że pewien jego poziom jest naturalny, a także pełni ważną funkcję ochronną. Jednak jego nadmiar może prowadzić do poważnych trudności w codziennym życiu dziecka i rzutować na jego rozwój. Odsetek dzieci i młodzieży zmagających się z problemami lękowymi niestety rośnie, dlatego tak ważna jest praca z lękiem u dzieci i umiejętność ze strony rodziców czy nauczycieli, nauka rozpoznania objawów nadmiernego lęku oraz wspieranie dziecka w przezwyciężaniu tego typu trudności.

Czym jest lęk i jak go rozpoznać?

Lęk jest rodzajem emocji pojawiającej się jako odpowiedź na zagrożenie lub trudność. U dzieci i młodzieży lęk może przyjmować różne formy, począwszy od stanu lekkiego niepokoju, aż po poważne, zagrażające zdrowiu zaburzenia lękowe. Choć w młodym wieku odczuwanie lęku w nowych, nieznanych sytuacjach jest naturalne, to już chroniczny lęk, wpływający na codzienne funkcjonowanie, wymaga większej uwagi i analizy.

Podstawą jest tu rozpoznanie lęku, ponieważ są różne rodzaje lęków u dzieci i nastolatków, a szczególnie najmłodsi, nie zawsze potrafią nazwać swoje emocje i odczucia. Jak zatem rozpoznać lęk? W pierwszej kolejności trzeba wiedzieć, jakiego typu objawy lęku mogą zaistnieć. Może on bowiem manifestować się na trzech poziomach – emocjonalnym, fizycznym oraz behawioralnym. W przypadku objawów emocjonalnych można mówić o nadmiernym martwieniu się o różne kwestie, jak zdrowie rodziców czy oceny w szkole, napięciu, niepokoju połączonych z trudnościami w odprężeniu się, a także o nadwrażliwości na jakąkolwiek krytykę i poczuciu nieadekwatności. Z kolei wśród fizycznych objawów lęku u dzieci i młodzieży najczęściej pojawiającymi się są bóle głowy, brzucha czy nudności, które nie mają medycznego uzasadnienia. Często również u dziecka odczuwającego lęk bicie serca jest przyspieszone, mogą też pojawić się duszności i nadmierne pocenie się. Ważnym sygnałem, że może chodzić o lęk są także problemy ze snem, przejawiające się bądź to trudnościami w zasypianiu czy koszmarami nocnymi.

Nie można także bagatelizować objawów behawioralnych, wśród których charakterystyczne jest m.in. unikanie sytuacji, które u młodego człowieka wywołują lęk, jak szkoła, wystąpienia publiczne czy spotkania z rówieśnikami. Zmiany w zachowaniu to również wycofanie społeczne, brak chęci do podejmowania nowych wyzwań oraz trudności w koncentracji i spadek wyników w nauce.

Jakie są najczęstsze rodzaje lęku u dzieci i młodzieży?

Młodzi ludzie mogą odczuwać lęk z wielu powodów, natomiast najczęstsze jego postacie to takie lęki i fobie u dzieci, jak:

• lęk separacyjny u dzieci – forma lęku, która najczęściej dotyczy najmłodszych, a jej przejawem jest silny niepokój w sytuacji nawet chwilowej rozłąki z rodzicami. Lęk separacyjny może powodować np. trudności z zasypianiem w osobnym pokoju, płacz w przedszkolu lub szkole, a także strach, że bliskim coś złego się przydarzy;
• fobia społeczna – oznacza bardzo mocny strach bądź przed oceną ze strony innych ludzi, w szczególności rówieśników, bądź też odrzuceniem przez grupę. Fobia prowadzi do unikania sytuacji społecznych, takich jak wystąpienia publiczne czy interakcje z rówieśnikami;
• zespół lęku uogólnionego (GAD) – jest to nieustanne zamartwianie się wieloma aspektami życia, takimi jak zdrowie, nauka, relacje z bliskimi i rówieśnikami czy przyszłość;
• fobie specyficzne – to z kolei strach przed konkretną rzeczą czy zjawiskiem, jak ciemność, lęk wysokości u dzieci czy pająki;
• zespół stresu pourazowego (PTSD) – to forma lęku związana z traumatycznymi przeżyciami, jakich dziecko doświadczyło w przeszłości – np. wypadek, przemoc bądź utrata kogoś bliskiego. Objawem PTSD jest powracające wspomnienie traumy, jak również unikanie miejsc lub sytuacji z nią związanych.

Jak wspierać dziecko, które zmaga się z lękiem?

Lęk u dzieci i młodzieży, bez względu na jego podłoże czy przejawy, jest trudnym doświadczeniem i wymaga uwagi ze strony dorosłych. Wskazując na sposoby radzenia sobie z lękiem u dzieci na pierwszym miejscu trzeba wymienić zrozumienie dziecięcych emocji oraz ich akceptacja. To zrozumienie daje dziecku poczucie, że jego uczucia są ważne. Nie wolno zatem umniejszać dziecięcych lęków, a zamiast tego warto okazać chęć do niesienia pomocy.

Niezwykle istotne jest też zapewnienie młodemu człowiekowi poczucia bezpieczeństwa, poprzez stworzenie mu w domu spokojnego i przewidywalnego środowiska, ustalenie rutyny dnia, która także pomaga dzieciom poczuć się bezpieczniej. Warto również nauczyć dziecko technik radzenia sobie z lękiem poprzez relaksację oddechem czy w drodze wizualizacji, bo to pomoże mu radzić sobie z fizycznymi objawami lęku. Ciekawym sposobem, który pomoże mu się skupić na teraźniejszości, zmniejszając tym samym poziom stresu i napięcia tym co już było albo tym co będzie, jest praktyka uważności czyli mindfulness, zgodnie z którą ważne jest tu i teraz. Stopniowe wystawianie na sytuacje wywołujące lęk to kolejny krok w ujarzmianiu dziecięcych lęków. Trzeba dziecku pomóc stawiać czoła trudnym sytuacjom w sposób kontrolowany, rozpoczynając od doświadczeń mniej stresujących. Nie można bowiem unikać lęku i sytuacji, które go wywołują, ponieważ może to go wówczas tylko nasilić. Istotne jest również wzmacnianie w dziecku poczucia własnej wartości. Warto więc je chwalić za podejmowanie wysiłku i za nawet najmniejsze sukcesy w radzeniu sobie z trudnościami, jednocześnie zachęcając do rozwijania zainteresowań i wykorzystywania talentów, które będą budowały jego pewność siebie.

Nie można tematu, jakim są lęki u małych dzieci i młodzieży bagatelizować, a w przypadku gdy są one nasilone, bądź zauważamy ich eskalację, a nasza pomoc nie jest wystarczająca, wówczas warto skonsultować się z psychologiem lub psychoterapeutą, ponieważ terapia lęku u dzieci, taka jak terapia poznawczo-behawioralna (CBT), są bardzo skuteczne w leczeniu zaburzeń lękowych.

Jak zapobiegać lękowi u dzieci i młodzieży?

Nie zawsze da się zapobiegać wszelkim sytuacjom, które mogą u dziecka wywoływać lęk i usuwać potencjalne przyczyny lęku u dzieci, warto jednak zminimalizować ryzyko jego wystąpienia bądź nasilenia. Podstawą jest tu budowanie zdrowych, wspierających relacji z najbliższymi, bo to one stanowią podstawę emocjonalnego rozwoju dziecka. Trzeba z młodym człowiekiem rozmawiać, słuchać go i okazywać zrozumienie. W obniżeniu poziomu stresu i lęku pomaga także aktywność fizyczna. Regularny ruch, szczególnie ten na świeżym powietrzu pomaga obniżyć poziom stresu i lęku, pozytywnie wpływając na samopoczucie dziecka. Niezwykle ważne jest też nauczenie dziecka zdrowego stylu życia, zapewniając mu odpowiednią ilość snu, dobrze zbilansowaną, odpowiednią do wieku dietę oraz czas na odpoczynek, jednocześnie ograniczając czas spędzany przed ekranami, które mogą zwiększać niepokój. Warto także nauczyć dziecko nazywania i rozumienia swoich emocji, dzięki czemu będzie umiało sobie lepiej radzić z trudnymi sytuacjami.

Lęk u dzieci i młodzieży jest niewątpliwie poważnym problemem, ponieważ może rzutować na ich rozwój i jakość życia teraz, jak i w przyszłości, w dorosłym życiu. Wczesne rozpoznanie objawów oraz udzielenie wsparcia są tu kluczowe dla budowania zdrowia psychicznego młodych ludzi, a zapewnienie najmłodszym bezpiecznego środowiska, w którym mogą otwarcie mówić i je wyrażać, rozwijając przy tym umiejętności radzenia sobie z trudnościami to rola dorosłych w otoczeniu dziecka -rodziców i opiekunów, nauczycieli oraz specjalistów.